W relacji z roku 965 arabskiego podróżnika i posła Kalifa Ibrahima Ibu Jakuba Kraków (pisany Krakwa lub Kraka) występuje jako poważny ośrodek miejski. Toteż nie należy się dziwić, iż pomimo wiatrów i tajfunów historii miejsce to nadal znajdowało się na mapach świata na przełomie XIX i XX wieku. Natomiast czas ten gorzej obchodził się z naszą Rzeczpospolitą krojąc ją na kawałki dla zachłannych sąsiadów. Mając swego rodzaju szczęście w nieszczęściu Kraków pod zaborem austriackim posiadał autonomię narodową. Ceniąca sztuki piękne monarchia nie przeszkadzała tu zbytnio twórczości i powstaniu wszelkich artystycznych ugrupowań. Młoda Polska i secesja w Stowarzyszeniu "Sztuka" (1897), przeciwna jej "Grupa ZERO" (1908) czy też A.R.M.R. (Architektura, Rzeźba, Malarstwo, Rzemiosło) to tylko kilka przykładów na istniejącą wśród artystów potrzebę wspólnoty pomimo genetycznego indywidualizmu oraz wszelkich "izmów" w ówczesnych sztukach pięknych. Jak wieść głosi, idea założenia Związku Artystów Plastyków wywodzi się od Tytusa Czyżewskiego oraz Zbigniewa i Andrzeja Pronaszków. Przełożył ją na działanie Leon Kowalski - człowiek nieomal renesansowy, artysta malarz, grafik, autor tekstów, książek o sztuce, pamiętników. W marcu 1911 roku Związek utworzył swój pierwszy zarząd w składzie: prezes Leon Kowalski, wiceprezes Ludwik Misky, sekretarz Witold Rzegociński, Henryk Kunzek, Jan Raszka, Marcin Samlicki, Leonard Stroynowski, Włodzimierz Tetmajer, Wincenty Wodzinowski, Kacper Żelechowski.

Dawne siedziby ZPAP w Krakowie:

Organizowanie się w Związku to coraz większa świadomość poszczególnych twórców, że podjęcie wspólnych działań w sprawach artystycznych, bytowych, ekonomicznych i ustawodawczych ma sens, a walka o status sztuki będzie potrzebna również w tak bardzo oczekiwanej niepodległości. Już w maju 1911 roku otwarto wystawę pod nazwą "I Pierwsza Wystawa Niezależnych w pawilonie przy placu Św. Ducha w Krakowie.

Założenia wystawy określił we wstępie do katalogu Włodzimierz Tetmajer: "(...) Sztuka jest z natury rzeczy zawodem, dającym swoim sługom zupełną niezawisłość myśli. Niezawisły od urzędów, rang, opinii, niezawisły od nikogo i niczego artysta, jest prawdziwie wolnym duchem, tak jak jego myśl. Nie powinien być też zawisłym od sądów i krytyk, ale tylko od własnego artystycznego sumienia (...)"

Aby jednak zejść z Parnasu warto przytoczyć dowód, że sprawy zwykłe były też w gestii Związku - oto odpowiedź na skargę obywatelki dotyczącą zakłócania spokoju przez artystę:

WP. Halina B. w Krakowie: W pracowni, Łaskawa Pani, wolno chyba malarzowi gwizdać?! I tak szczęściarz, że w tych ciężkich czasach ma humor!
Mamy w tym pośredniczyć?
Czy nie lepiej by było posłać mu na zamówienie jakiś dostojny portret? Przy malowaniu takiego portretu będzie milczał!
Niech Pani spróbuje.
I tu czas zatrzymać się wertując następne archiwa.

Tekst ukazał się w Magazynie "ARTeon" 4/2001, przedruk za zgodą autorki i magazynu.